ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ: พระมหากรุณาธิคุณดับทุกข์ชาวบ้าน ด้วยงานศิลปะชาววัง

ในปลายพุทธศักราช ๒๕๑๘ เมื่อพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จแปรพระราชฐานประทับ ณ พระราชวังบางปะอิน ทั้งสองพระองค์มีพระราชดำริให้ นายภาวาส บุนนาค รองราชเลขาธิการในขณะนั้น ออกสำรวจความทุกข์ร้อนของชาวบ้านในพื้นที่ใกล้เคียงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

พบว่าราษฎรบ้านบางเสด็จ จังหวัดอ่างทอง ซึ่งมีอาชีพชาวนา ทำอิฐขาย และเหลาไม้ก้านธูปที่มีนายทุนจัดหามาให้ ซึ่งเมื่อหักลบกลบหนี้กันแล้ว ก็เหลือเงินเป็นรายได้น้อยนิด ไม่พอกับค่าครองชีพ ประสบปัญหาหนี้สินและอาชีพทำกินในช่วงฤดูฝน ซึ่งนาล่มจากอุทกภัย ซ้ำไม่สามารถทำก้านธูปและเผาอิฐขายได้

วันที่ ๔ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๑๙ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรบ้านบางเสด็จเป็นการส่วนพระองค์ และทรงพระราชดำริให้นำดินเหนียวซึ่งใช้ทำอิฐที่มีอยู่แล้วในพื้นที่ มาทดลองฝึกฝนทำ ‘#ตุ๊กตาชาววัง’ งานหัตถศิลป์ของไทยที่นับวันจะหาชมได้ยาก เพื่อให้เกิดรายได้ในช่วงฤดูฝน

ศาลาการเปรียญหลังเก่าของวัดท่าสุทธาวาส บ้านบางเสด็จ จึงกลายเป็นโรงเรียนฝึกหัดชาวบ้านกว่าร้อยคน เกือบทุกครัวเรือน ที่สนใจเรียนรู้การทำตุ๊กตาชาววัง โดยพระราชทานพระราชานุเคราะห์ประการต่าง ๆ ตลอดระยะเวลาการฝึกอบรม มีข้าวสารสำหรับผู้เข้าฝึกอบรมเป็นขวัญกำลังใจ

ตลอดจนทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อาจารย์จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ รับราชการเป็นอาจารย์ประจำ #วิทยาลัยเพาะช่าง และอาจารย์เสริมศรี บุนนาค ภริยานายภาวาส บุนนาค ซึ่งขณะนั้นรับราชการอยู่ที่โรงเรียนบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) เป็นหัวหน้าผู้ฝึกสอน พร้อมครูช่างศิลป์ท่านอื่น ๆ มี อาจารย์ไพฑูรย์ เมืองสมบูรณ์ อาจารย์ไข่มุกด์ ชูโต เป็นอาทิ สลับกันมาถ่ายทอดความรู้

ท่านหัวหน้าผู้ฝึกสองทั้งสอง ได้ดำริใช้ ตุ๊กตาชาววัง ของหม่อมหลวงวงศ์ สุรวงศ์วิวัฒน์ และเจ้าจอมเลียมในรัชกาลที่ ๕ เป็นแบบในการฝึกสอน

ในชั้นแรก จึงได้ฝึกหัดชาวบ้าน ที่เคยแต่จับจอบจับเสียม ให้ปั้นตุ๊กตาขนาดใหญ่เท่า ‘ตุ๊กตาศาลพระภูมิ’ จนคุ้นชินเสียก่อน เมื่อเริ่มชำนาญแล้วจึงค่อย ๆ ลดขนาดจนกลายเป็น ‘ตุ๊กตาชาววัง’ ขนาดจิ๋วที่ถูกต้องตามต้นแบบได้ในที่สุด

มีเกร็ดของเรื่องราวในครั้งนั้นที่น่าสนใจ คือ คณะผู้ฝึกสอนได้ดำริให้การฝึกสอนตลอดโครงการ เป็นไปในลักษณะปรับเข้าหาวิถีชีวิตของชาวบ้าน ตัวอย่างคือ เนื้อของตุ๊กตานั้น ได้ใช้กระดาษหนังสือพิมพ์หรือกระดาษฟางแช่น้ำให้เปื่อย แล้วนำเยื่อมานวดขยำผสมเข้ากับเนื้อดินเหนียว ให้มีเส้นใยความยืดหยุ่นเพิ่มขึ้น ส่วนเตาเผานั้นก็ไม่ต้องหาอื่นไกล ใช้เตาไฟที่ชาวบ้านหุงข้าวต้มแกงประจำวันนั้นเอง พอจุดเตาหุงข้าวด้านบน ก็เอาตุ๊กตาเข้าใส่เตาด้านล่างด้วย ทำอาหารแต่ละบ้านมื้อหนึ่ง ก็ได้งานตุ๊กตาหนึ่งสำรับมาให้ผู้ฝึกสอนพิจารณาปรับแก้ไขนั่นเอง

ส่วนผู้สูงอายุที่ไม่มีกำลังจะเรียนแล้ว ก็อาสาทำกับข้าวหรือร้องเพลงพื้นบ้านให้ทั้งครูและนักเรียนฟัง และยังได้ร้องถวายหน้าที่นั่งเมื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ทรงเยี่ยมชมการเรียนการสอนเป็นการส่วนพระองค์อยู่เนือง ๆ อีกด้วย

ที่สุดเมื่อจบโครงการพร้อมพิธีไหว้ครูช่างศิลป์ ซึ่งจัดขึ้นเป็นครั้งแรกที่ศูนย์ฝึกหัดตุ๊กตาชาววัง ตามพระราชดำริว่างานช่างศิลป์ทั้งหลายย่อมต้องมีครูสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมชาวบ้านบางเสด็จ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ รับซื้อตุ๊กตาชาววังเหล่านั้นเป็น #เงินขวัญถุง ก้อนแรก ทั้งยังทรงคัดเลือกตุ๊กตาไปจัดแสดงยัง #ร้านจิตรลดา ในพระบรมมหาราชวัง เพื่อแนะนำสินค้าให้เป็นที่รู้จักยิ่งขึ้น

ตุ๊กตาชาววังจึงกลับมามีชีวิตอีกครั้ง พร้อมกับปากท้องของชาวบ้านบางเสด็จที่อยู่ดีกินดีขึ้นกว่าแต่ก่อน ในฐานะช่างฝีมือ ‘ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ’ ในพระราชินยานุเคราะห์

และต่อมาในเดือนกรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๑๙ นั้นเอง ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้ง “มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ” เพื่อสนับสนุนศิลปหัตถกรรมพื้นบ้าน ตลอดจนจัดหาครูฝึกสอนทักษะงานหัตถศิลป์แขนงอื่น ๆ แก่ ‘ลูกหลานชาวไร่ชาวนา’ ให้มีทักษะวิชาชีพ ‘งานช่างศิลป์ของแผ่นดินไทย‘

จึงนับได้ว่า ‘ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ‘ คือหนึ่งในโครงการทดลองส่วนพระองค์ ที่บังเกิดผลเป็น ‘ศิลปาชีพ’ และ ‘ศิลป์แผ่นดิน’ ตราบจนทุกวันนี้

ที่มาของข้อมูล:
- ศูนย์ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ
- สัมภาษณ์คุณหญิงเสริมศรี บุนนาค เมื่อวันที่ ๒๙ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๖๘

ที่มาของภาพประกอบ:
- งานต้นแบบตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ จากคุณหญิงเสริมศรี บุนนาค
- ตุ๊กตาชาววังของหม่อมหลวงวงศ์ สุรวงศ์วิวัฒน์ และเจ้าจอมเลียมในรัชกาลที่ ๕ จากหนังสือ ราชินิกุลบุนนาค และสมุดตราสะสมเจ้าจอมเลียมในรัชกาลที่ ๕ สำนักพิมพ์สยาม เรเนซองส์